So sánh Tỉnh và Thành phố trực thuộc Trung ương

Giới thiệu chung

Việc hiểu rõ về cấu trúc bộ máy chính quyền, vị trí vai trò sẽ giúp chúng ta dễ dàng so sánh tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương khác nhau như thế nào? Mục đích đưa một địa phương đang ở mô hình tỉnh lên thành phố trực thuộc trung ương nhằm mục đích gì?

Tại Việt Nam, đơn vị hành chính cấp tỉnh là cấp quản lý địa phương cao nhất dưới Trung ương. Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các Nghị quyết mới nhất về việc sắp xếp đơn vị hành chính giai đoạn 2023–2030, định nghĩa này đang gắn liền với xu hướng tinh gọn bộ máy và tối ưu hóa nguồn lực.

Định nghĩa về đơn vị hành chính cấp tỉnh tại Việt Nam

Hiện nay, đơn vị cấp tỉnh bao gồm tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương. Đây là những thực thể pháp lý có chủ quyền quản lý toàn diện về kinh tế, chính trị và xã hội trên một địa bàn nhất định. Sau các đợt sáp nhập quy mô lớn, tiêu chuẩn về diện tích tự nhiên và quy mô dân số trở thành “thước đo” cốt lõi. Cụ thể, một đơn vị cấp tỉnh mới phải đảm bảo tính kết nối vùng, không gian phát triển kinh tế và năng lực quản lý đô thị hoặc nông thôn đặc thù.

Bộ máy chính quyền sau sáp nhập vẫn giữ nguyên cấu trúc gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, nhưng tập trung vào việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số. Việc sáp nhập không chỉ đơn thuần là gộp địa giới, mà là tái định nghĩa lại năng lực quản trị, giúp chính quyền cấp tỉnh trở nên năng động hơn, giảm áp lực ngân sách và tạo ra các cực tăng trưởng lớn mạnh hơn để dẫn dắt sự phát triển chung của đất nước.

Số lượng tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương sau sáp nhập

Tính đến thời điểm hiện tại của năm 2026, số lượng đơn vị hành chính cấp tỉnh tại Việt Nam đã có sự thay đổi lớn so với trước đây do thực hiện các Nghị quyết của Quốc hội về việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính giai đoạn 2023–2030.

Cụ thể, tổng số đơn vị hành chính cấp tỉnh hiện nay là 34 đơn vị, bao gồm:

• 28 tỉnh.
• 6 thành phố trực thuộc Trung ương.

Các tiêu chí so sánh tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương

Sự khác biệt về mô hình quản lý hành chính

• Tỉnh: Quản lý theo mô hình kết hợp giữa đô thị (phường) và nông thôn (Xã). Trọng tâm thường là phát triển kinh tế vùng và quản lý quỹ đất nông nghiệp.

• Thành phố trực thuộc Trung ương: Tập trung quản lý đô thị hóa cao. Cơ cấu chính quyền có những đặc thù riêng (ví dụ: mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng).

Ý nghĩa của việc phân loại

So sánh Tỉnh và Thành phố trực thuộc trung ương để chúng ta nắm được ý nghĩa phân loại của 2 mô hình quản lý này

Quyết định mức độ ưu tiên trong phân bổ ngân sách nhà nước.

rong hệ thống quản trị hành chính và kinh tế tại Việt Nam, việc quyết định mức độ ưu tiên giữa Tỉnh và Thành phố trực thuộc Trung ương không phải là sự “ưu ái” cảm tính mà dựa trên chiến lược phát triển quốc gia.

Thông thường, Thành phố trực thuộc Trung ương luôn có thứ tự ưu tiên cao hơn trong các quy hoạch tổng thể và phân bổ nguồn lực. Dưới đây là các phương diện cụ thể:

So sánh tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương trong việc ưu tiên trong phân bổ ngân sách và đầu tư

• Cơ chế đặc thù: Các thành phố trực thuộc Trung ương thường được Quốc hội ban hành các Nghị quyết riêng về cơ chế, chính sách đặc thù (như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng). Điều này cho phép họ giữ lại tỷ lệ ngân sách cao hơn hoặc có quyền tự chủ lớn hơn trong việc vay nợ để đầu tư hạ tầng. Đây là điểm nổi bật khi chúng ta so sánh tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương

• Dự án trọng điểm: Các công trình mang tính chất động lực (Metro, sân bay quốc tế, trung tâm tài chính) luôn được ưu tiên bố trí vốn trung hạn tại các thành phố này trước khi lan tỏa ra các tỉnh.

• Cơ chế đặc thù: Các thành phố trực thuộc Trung ương thường được Quốc hội ban hành các Nghị quyết riêng về cơ chế, chính sách đặc thù (như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng). Điều này cho phép họ giữ lại tỷ lệ ngân sách cao hơn hoặc có quyền tự chủ lớn hơn trong việc vay nợ để đầu tư hạ tầng.

• Dự án trọng điểm: Các công trình mang tính chất động lực (Metro, sân bay quốc tế, trung tâm tài chính) luôn được ưu tiên bố trí vốn trung hạn tại các thành phố này trước khi lan tỏa ra các tỉnh.

Ưu tiên về thẩm quyền hành chính

• Cấp quyết định: Lãnh đạo các thành phố trực thuộc Trung ương (đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM) thường có vị thế và thẩm quyền quyết định các dự án đầu tư nhóm A, quy hoạch đô thị phức tạp mà không cần qua nhiều bước xin ý kiến bộ ngành như ở cấp tỉnh.

• Mô hình quản lý: Ưu tiên áp dụng Chính quyền đô thị – loại bỏ bớt các tầng nấc trung gian (như HĐND cấp quận/phường) để tăng tốc độ xử lý công việc hành chính.

Ưu tiên trong thu hút đầu tư nước ngoài (FDI)

• Hạ tầng mềm: Chính phủ ưu tiên xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo, khu công nghệ cao và các đặc khu kinh tế tại các thành phố trực thuộc Trung ương để làm “đầu tàu” kéo kinh tế các tỉnh lân cận đi lên.

• Dịch vụ cao cấp: Các ưu đãi về thuế và đất đai thường tập trung vào các ngành dịch vụ tài chính, logistics cao cấp vốn chỉ có đủ điều kiện phát triển tại các đô thị lớn.

Ưu tiên trong quy hoạch nhân lực và an sinh

• Các thành phố trực thuộc Trung ương được ưu tiên tập trung các bệnh viện tuyến cuối, các đại học quốc gia và các viện nghiên cứu đầu ngành.

• Mục tiêu là tạo ra một “hệ sinh thái” hoàn chỉnh để thu hút nhân tài, từ đó tạo ra nguồn thu thuế lớn hơn để hỗ trợ ngược lại cho các tỉnh nghèo thông qua ngân sách trung ương.

Tại sao lại có sự ưu tiên này?

Việc ưu tiên cho các Thành phố trực thuộc Trung ương dựa trên nguyên lý “Cực tăng trưởng” khi so sánh tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương

1. Hiệu quả quy mô: Đầu tư vào nơi có mật độ dân số và kinh tế cao mang lại lợi nhuận nhanh và lớn hơn.

2. Sức lan tỏa: Khi một thành phố lớn phát triển (ví dụ Hải Phòng), các tỉnh xung quanh (Quảng Ninh, Thái Bình) sẽ hưởng lợi từ việc kết nối giao thông và chuỗi cung ứng.

3. Hội nhập quốc tế: Thành phố trực thuộc Trung ương là bộ mặt của quốc gia trong việc cạnh tranh với các đô thị khác trong khu vực như Bangkok hay Singapore

Tổng kết: So sánh Tỉnh và Thành phố trực thuộc Trung ương

Việc phân chia và định danh so sánh Tỉnh và Thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ đơn thuần là tên gọi, mà phản ánh chiến lược phân bổ nguồn lực và mô hình quản trị của Nhà nước:

• Sự khác biệt cốt lõi: Nếu Tỉnh là mô hình quản lý diện rộng, kết hợp giữa nông thôn và đô thị để đảm bảo sự phát triển đồng đều, thì Thành phố trực thuộc Trung ương là những “siêu đô thị” đóng vai trò cực tăng trưởng, tập trung vào kinh tế tri thức, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao.

• Về quản lý hành chính: Các thành phố trực thuộc Trung ương được ưu tiên các cơ chế đặc thù, bộ máy chính quyền đô thị tinh gọn và thẩm quyền tự chủ ngân sách cao hơn để giải quyết các bài toán phức tạp của một đô thị nén.

• Xu hướng tương lai: Sau quá trình sáp nhập và sắp xếp lại đơn vị hành chính (giai đoạn 2023–2030), ranh giới về quy mô diện tích dần thu hẹp, nhưng sự khác biệt về mật độ kinh tế và tỉ lệ đô thị hóa vẫn là tiêu chí quyết định mức độ ưu tiên đầu tư.

> Tham khảo đô thị ven biển Vinhomes Global Gate Hạ Long: https://vinhomes-halongxanh.com.vn/gioi-thieu-vinhomes-global-gate-ha-long/

> Cập nhật bảng hàng Vinhomes Global Gate tại: https://www.facebook.com/globalgatehalongcity